به نقل از «جهان صنعت»- کشورها در سراسر جهان برای دستیابی به سطوح بالاتری از رشد و توسعه، سیاست‌ها و ابزارهای گوناگونی به کار می‌برند که یکی از این ابزارها تلاش در جهت گسترش ساختار تجاری به کمک ادغام بیشتر و حضور در فضای تجارت جهانی است. با گسترش تجارت جهانی، جهانی شدن و یکپارچگی جهانی با هدف ارتقای سطح زندگی تامین اشتغال کامل در کشورهای عضو سازمان تجارت جهانی، توسعه تولید و تجارت بهره‌برداری بهینه از منابع همسو با توسعه پایدار حفظ محیط زیست و افزایش سهم کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه یافته از رشد تجارت بین‌المللی موضوع روز ادبیات سیاسی و تجاری در جهان شده است.
وسیله ارتباط اقتصادی در دنیای امروز تجارت بین‌المللی است که طی سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی از جمله تنش‌های ژئوپلیتیکی، شوک‌های انرژی و مناقشات سیاسی، اتخاذ اقدامات محدود‌کننده تجارت از سوی برخی کشورها و تضعیف اقتصاد جهانی تورم و نرخ‌های بهره بالا مواجه شده که به دلیل در‌هم‌تنیدگی اقتصاد کشورها به سرعت به سایر مناطق سرایت و وضعیت کسادی را بر جهان تحمیل می‌کنند.
تحولات مزبور در تغییر گرایشات اقتصادها از حیث نوع و جهت روابط تجاری نیز موثر بوده و در برخی موارد تنوع‌بخشی به تمرکزدهی بیشتر روابط تجاری بر مبنای اشتراکات سیاسی هدایت شده است. گزارش اخیر آنکتاد منتشر‌شده در ژوئن ۲۰۲۳ باوجود اعلام بهبود تجارت کالا و خدمات در فصل اول ۲۰۲۳ به دلیل وجود بحران‌های مزبور چشم‌انداز مثبتی از آینده تجارت جهانی ارائه نمی‌دهد.
در این نوشتار سعی شده است ضمن بررسی تحولات تجارت جهانی در دوره مورد بررسی روند تجارت در سطوح بخشی و منطقه‌ای عوامل موثر بر الگوهای تجارت بین‌المللی و همچنین وابستگی متقابل تجاری جوامع مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.

روند تجارت جهانی
براساس گزارش منتشر‌‌شده توسط آنکتاد مشخص می‌شود که تجارت جهانی طی دو فصل پایانی سال ۲۰۲۲ به صورت متوالی رشد منفی داشته است. پس از افت تجارت جهانی در نیمه دوم سال ۲۰۲۲ در فصل نخست سال ۲۰۲۳ رشد تجارت کالا و خدمات به مسیر صعودی بازگشته است. تجارت جهانی کالا در سه ماهه اول سال ۲۰۲۳ نسبت به سه ماهه چهارم سال ۲۰۲۲ به دلیل عواملی مانند احیا و بهبود فعالیت‌های اقتصادی در چین و افزایش تجارت وسایل نقلیه جاده‌ای و محصولات دارویی حدود ۲ درصد معادل ۱۰۰ میلیارد دلار افزایش یافته است. در مقابل کاهش قیمت انرژی منجر به پایین آمدن ارزش تجارت جهانی شده است. تجارت جهانی خدمات در طول سال ۲۰۲۲ در برابر چالش‌های جهانی به‌وجود‌‌آمده، مقاوم‌تر و منعطف‌تر بوده و در سه ماهه اول سال ۲۰۲۳ حدود ۲۸ درصد معادل ۵۰ میلیارد دلار رشد داشته است. بخش قابل توجهی از این رشد بازتاب بهبود وضعیت بخش‌های گردشگری و سفر پس از همه‌گیری کووید ۱۹ است.

پیش‌بینی فعلی آنکتاد برای فصل دوم سال ۲۰۲۳ نشان‌دهنده کندی رشد تجارت است. پیش‌بینی‌های اقتصاد جهانی اخیرا به سمت پایین و نزولی بازنگری شده‌اند؛ عواملی مانند تورم پایدار و آسیب‌پذیری‌های اقتصادی توام با جنگ در اوکراین و تنش‌های ژئوپلیتیکی چالش‌هایی را برای آینده تجارت جهانی ایجاد می‌کنند. به‌طور کلی چشم‌انداز تجارت جهانی در نیمه دوم سال ۲۰۲۳ به دلیل غلبه عوامل منفی بر عوامل مثبت موثر بر تجارت، بدبینانه و تیره است.
براساس نمودار ۱، پس از کاهش تجارت در نیمه دوم سال ۲۰۲۲ تجارت جهانی هم از نظر ارزش و هم از نظر وزنی بهبود یافته است.
ارزش تجارت در فصل اول سال ۲۰۲۳ افزایش یافته، اما رشد آن همچنان پایین است. حجم تجارت نیز در فصل نخست ۲۰۲۳ رشد خود را آغاز کرده و روند صعودی را در پیش گرفته است. انتظار می‌رود حجم معاملات در فصل دوم سال ۲۰۲۳ نسبت به فصل اول سال مزبور کاهش یابد.

عوامل مثبت اثرگذار بر چشم‌انداز تجارت
افزایش تقاضا برای خدمات: پیش‌بینی می‌شود الگوهای تجارت بین‌الملل به‌طور فزاینده‌ای با گذار به سمت اقتصاد جهانی سبزتر سازگار شوند. سیاست‌های تجاری و صنعتی که منعکس‌کننده تعهدات اقلیمی هستند، بر جریان‌های تجاری به ویژه کالاها و خدمات مرتبط با محصولات کارآمد انرژی و تولید انرژی‌های تجدیدپذیر تاثیر می‌گذارند.
حمایت تجارت از گذار به اقتصاد سبز: انتظار می‌رود خدمات کسب و کار در جهان به رشد خود در نیمه دوم سال ۲۰۲۳ ادامه دهد که عامل موثر در رشد آن به‌طور عمده افزایش تقاضا برای خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات (ITC) و افزایش مجدد بخش سفر و گردشگری است.
هزینه‌های پایین حمل‌و‌نقل: ظرفیت حمل‌ونقل جهانی همچنان قوی است. شاخص نرخ حمل‌ونقل کانتینری شانگهای به سطح قبل از همه‌گیری بازگشته و انتظار بر این است در طول سال ۲۰۲۳ در سطح پایینی باقی بماند.

عوامل منفی اثرگذار بر چشم‌انداز تجارت
عوامل ژئوپلیتیک: جنگ در اوکراین و تنش‌های ژئوپلیتیک همچنان بزرگ‌ترین عوامل تاثیرگذار بر تجارت بین‌الملل در سال ۲۰۲۳ هستند.
تضعیف اقتصاد جهانی: پیش‌بینی‌های اقتصاد جهانی به سمت پایین بازنگری می‌شوند و انتظار می‌رود رشد اقتصادی در بسیاری از کشورها به سطحی کمتر از روندهای تاریخی خود نزول کنند.
احتمال افزایش اقدامات محدود‌کننده تجارت: تداوم سیاست‌های درون‌نگر در اقتصادهای بزرگ می‌تواند منجر به افزایش اقدامات محدود‌کننده تجارت شود که رشد تجارت بین‌المللی را متوقف می‌کند.
کاهش تولید صنعتی: شاخص مدیران خرید (شامخ) چین و ایالات‌متحده در ماه می ۲۰۲۳ کاهش یافتند که بیانگر کاهش تولید صنعتی برای فصل دوم پیشرو است. صادرات چین در ماه می ۲۰۲۳ نیز کمتر از حد انتظار بود که نشان‌دهنده تقاضای ضعیف جهانی برای کالاهاست.
تورم قیمت کالاها و نرخ بهره: انتظار می‌رود بسیاری از اقتصادها در نتیجه پایداری فشارهای تورمی، نرخ بهره نسبتا بالایی را اعمال کنند. با وجود روندهای نزولی پیش‌بینی می‌شود قیمت کالاها، به ویژه در بخش‌های انرژی غذا و فلزات بالاتر از سطح پیش از همه‌گیری کووید ۱۹ باقی بماند.
نگرانی از پایداری بدهی: سطح رکورد کنونی بدهی جهانی، توام با نرخ بهره بالا همچنان بر شرایط کلان اقتصاد بسیاری از کشورها تاثیر منفی خواهد گذاشت. اقتصادهایی که آسیب‌پذیری بالایی دارند، در معرض افزایش هر چه بیشتر هزینه‌های استقراض قرار دارند.

روند تجارت در اقتصادهای بزرگ تجارت کالا
رشد تجارت کالا در میان اقتصادهای مهم در چهار فصل گذشته روندهای گوناگونی داشته است که در جدول ۱ قابل مشاهده است. طی فصل اول سال ۲۰۲۳ نسبت به مدت مشابه سال قبل، کشورهای برزیل، هند، ایالات‌متحده آمریکا و اتحادیه اروپا شاهد افزایش چشمگیری در هر دو بخش واردات و صادرات خود بودند. طی بازه زمانی مزبور رشد تجارت سایر اقتصادهای بزرگ مانند ژاپن، کره و آفریقای جنوبی به ویژه در رابطه با صادرات اغلب منفی بوده است. براساس
جدول ۱، طی فصل اول سال ۲۰۲۳ نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۲ در میان اقتصادهای عمده تجاری مورد بررسی بیشترین افزایش و کاهش در صادرات به ترتیب مربوط به کشورهای ایالات‌متحده آمریکا (۱۵ درصد) و آفریقای جنوبی (۵ درصد) است. آمار و اطلاعات مربوط به واردات کالاها طی فصل اول سال ۲۰۲۳ در مقایسه با فصل مشابه سال ۲۰۲۲ گویای آن است که بیشترین افزایش در واردات به کشور برزیل و هندوستان هر دو ۱۷ درصد و بیشترین کاهش در واردات به کشور روسیه (۱۰ درصد) اختصاص دارد.
نرخ‌های رشد فصلی نشان می‌دهد روند تجارت در سه ماهه اول ۲۰۲۳ در اقتصادهای بزرگ در بسیاری از موارد منفی بوده است. تنها استثنا، رشد شایان توجه صادرات کشورهای چین و هند است. براساس نرخ‌های رشد فصلی بیشترین افزایش کاهش در صادرات به ترتیب مربوط به کشورهای چین (۱۱ درصد) و روسیه (۱۹ درصد) و بیشترین افزایش و کاهش در واردات به ترتیب مربوط به کشورهای روسیه ۶ درصد و اتحادیه اروپا (۸ درصد) بوده است.

روند تجارت در اقتصادهای بزرگ تجارت خدمات
اطلاعات مربوط به تجارت خدمات برای فصل اول سال ۲۰۲۳ منتشر نشده و آمار ارائه‌شده در جدول ۲ مربوط به فصل چهارم سال ۲۰۲۲ است. به دلیل بهبودی شرایط اقتصادی پس از همه‌گیری کووید‌۱۹ تجارت خدمات برای اکثر اقتصادهای بزرگ به استثنای روسیه مثبت و در سطح بالایی بوده است. با این حال نرخ‌های فصلی نشان می‌دهد که این روندهای مثبت معکوس شده و تجارت خدمات در فصل چهارم به‌طور قابل‌توجهی کمتر از فصل سوم سال ۲۰۲۲ بوده است. براساس جدول ۲، طی فصل چهارم سال ۲۰۲۲ نسبت به مدت مشابه سال قبل، بیشترین افزایش صادرات خدمات به کشور آفریقای جنوبی (۳۸ درصد) و کاهش صادرات خدمات تنها به کشور روسیه (۱۲درصد) اختصاص دارد. آمار و اطلاعات مربوط به واردات نیز حاکی از آن است که بیشترین افزایش و کاهش در واردات خدمات در مقیاس سال به ترتیب مربوط به کشورهای برزیل (۳۶درصد) و روسیه (۶ درصد) است.

روند تجارت منطقه‌ای
به‌طور متوسط روند اخیر تجارت جهانی در کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافته مشابه است. براساس آمار سالانه تمامی مناطق جهان شاهد افزایش تجارت جهانی بوده‌اند. طی فصل اول سال ۲۰۲۳ نسبت به مدت مشابه سال قبل واردات و صادرات کشورهای در حال توسعه به‌طور متوسط ۶ درصد رشد داشته است.
شایان ذکر است اگر اقتصادهای آسیای‌شرقی مستثنا شوند، رشد تجارت سالانه کشورهای در حال توسعه به‌طور قابل توجهی بالا و نزدیک به ۱۴ درصد ثبت شده است؛ به عبارتی عملکرد تجاری کمتر از میانگین در کشورهای در حال توسعه عمدتا به دلیل رشد منفی تجارت در اقتصادهای شرق آسیاست. آمار و اطلاعات رشد فصلی تجارت نشان می‌دهد که رکود تجاری در فصل اول سال ۲۰۲۳ گسترده بوده و اکثر کشورها با رشد منفی تجارت روبه‌رو شده‌اند.
براساس این گزارش، رشد تجارت در تمامی مناطق جغرافیایی به استثنای فدراسیون روسیه و اقتصادهای آسیای مرکزی مثبت بوده است. همچنین رشد تجارت در منطقه شرق آسیا به‌طور چشمگیری کمتر از میانگین بوده است. آمار رشد فصلی تجارت بیانگر این است که ارزش تجارت در اکثر مناطق به ‌جز منطقه پاسفیک، آمریکای‌شمالی و آفریقا که رشد اندکی را تجربه کرده‌اند با کاهش رشد مواجه بوده است. الگوهای مشابهی از حیث تجارت درون منطقه‌ای مشاهده می‌شود؛ در فصل اول سال ۲۰۲۳ رشد تجارت در آفریقا حدود ۳ درصد افزایش یافته که نسبت به سایر تجارت‌های درون‌‌منطقه‌ای از جایگاه بهتری برخوردار است.

وابستگی‌های تجاری
طی سال ۲۰۲۲ و سه‌ماهه اول ۲۰۲۳، نزدیکی ژئوپلیتیکی در تجارت بین‌الملل نسبتا ثابت باقی ماند که به‌طور متوسط نشان‌دهنده نبود یا عدم تحولی جدید در رابطه با گرایشات اقتصادهای جهان در حوزه روابط تجاری از نوع نزدیک‌سپاری یا دور‌سپاری است.
با این حال از اواخر سال ۲۰۲۲ تجارت در میان کشورهایی که به لحاظ سیاسی ارزش‌ها و منافع مشابه و مشترکی دارند یا به اصطلاح تجارت از نوع دوست‌سپاری افزایش یافته که در نمودار ۲ نیز قابل مشاهده است. این گرایش جدید نشان‌دهنده جهت‌گیری مجدد جریان‌های تجاری دوجانبه برای کشورهایی است که ارزش‌های سیاسی مشابهی دارند.

جنگ در اوکراین، واگرایی در وابستگی تجاری میان چین و ایالات‌متحده آمریکا، پیامدهای خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و برگزیت نقش مهمی در شکل دادن به رویه‌های تجاری دو‌طرفه میان اقتصادهای ذی‌نفع و شرکای تجاری اصلی آنها در این بازه زمانی داشته است. وابستگی تجاری یک اقتصاد به اقتصاد دیگر به عنوان نسبت تجارت دوجانبه آنها به کل تجارت اقتصاد وابسته محاسبه می‌شود.
جدول ۳ تغییر پارادایم تجارت جهانی را نمایان می‌کند؛ همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد جنگ در اوکراین واگرایی در وابستگی تجاری میان چین و ایالات‌متحده، پیامدهای خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و برگزیت نقش اساسی در این تغییر را داشته‌اند. در وهله اول آنچه روشن است بازنگری و تنظیم استراتژی جدید در قبال چین است. براساس آمار و اطلاعات آنکتاد، وابستگی تجاری اکثر کشورها از جمله ایالات‌متحده آمریکا به چین در حال کاهش است. تایوان ۷/۲ درصد، استرالیا ۲۲ درصد، برزیل ۲/۲ درصد‌، ایالات‌متحده آمریکا ۲ درصد، کره ۹/۱ درصد و اتحادیه اروپا ۴/۰ درصد وابستگی خود به چین را کاهش داده‌اند.
در مقابل وابستگی تجاری روسیه به چین حدود ۷/۳ درصد افزایش یافته است. از طرفی وابستگی تجاری روسیه به اتحادیه اروپا به دنبال وقوع جنگ در اوکراین و تحریم توسط کشورهای اروپایی حدود ۶/۵ درصد کاهش داشته است. به دلیل جنگ مزبور، اوکراین عمده تجارت خود را به سمت کشورهای اروپایی هدایت کرده و در نتیجه وابستگی تجاری این کشور به اتحادیه اروپا حدود ۲۵ درصد افزایش یافته است. کشورهای کانادا (۱۲ درصد)، تایوان (‌۱/۱ درصد)، انگلستان (یک درصد) و اتحادیه اروپا (۴درصد) وابستگی تجاری خود را به ایالات‌متحده آمریکا افزایش داده‌اند.
درصد تغییر وابستگی تجاری به عنوان میانگین چهار فصل (فصل دوم ۲۰۲۲ تا فصل اول
۲۰۲۳ نسبت به دوره مشابه در سال قبل فصل دوم ۲۰۲۱ – فصل اول ۲۰۲۲ ) محاسبه شده است.
روندهای تجاری جهان طی چهار فصل ۲۰۲۲ تحت تاثیر عوامل متعددی به‌طور خاص بخش انرژی بوده، به‌طوری که افزایش قیمت‌های انرژی منجر به افزایش ارزش تجارت نیز شده است. ارزش تجارت در چندین بخش از جمله محصولات کشاورزی و غذایی مواد شیمیایی وسایل نقلیه جاده‌ای نیز افزایش یافته است.
ارزش تجارت در فصل نخست سال ۲۰۲۳ برای بخش‌هایی نظیر تجهیزات ارتباطات، تجهیزات اداری و تجهیزات حمل‌ونقل کمتر از مدت مشابه سال ۲۰۲۲ است.
براساس آمار آنکتاد، بیشترین رشد در ارزش تجارت در فصل نخست سال ۲۰۲۳ نسبت به مدت مشابه سال قبل مربوط به بخش انرژی
(۳۷ درصد) و بیشترین کاهش در رشد ارزش تجارت طی مدت مزبور مربوط به بخش تجهیزات ارتباطی (۲۱درصد) است.
بررسی آمارهای فصلی نشان می‌دهد که طی فصل نخست سال ۲۰۲۳، نسبت به فصل چهارم سال ۲۰۲۲ ارزش تجارت در بخش انرژی کاهش یافته است. سایر بخش‌هایی که با روند نزولی مواجه شده‌اند تجارت تجهیزات اداری، ارتباطات و حمل‌ونقل است که بیشترین کاهش فصلی به بخش تجهیزات حمل‌ونقل (۲۰ درصد) اختصاص دارد. در مقابل بخش‌هایی که طی فصل نخست سال ۲۰۲۳ نسبت به فصل چهارم ۲۰۲۲ شاهد روند صعودی ارزش تجارت بوده‌اند، شامل حوزه‌های داروسازی، منسوجات و مواد معدنی هستند که بیشترین رشد فصلی ارزش تجارت مربوط به بخش داروسازی (۱۳ درصد) است.